باقى نمىگذارند . پندار چنين بوده است كه علت تاثيرناپذيرى پوست از بىحسى آن است ولى واقعيت اين است كه اگر ماده‌اى با ماده نظير خودش قرين گردد تاثيرى برهم نخواهند داشت و ليكن اگر ماده‌اى با ماده مخالف خود قرين شود تاثيرپذيرى ممكن مىشود ، همچنانكه تركيب‌هائى كه هرچند در عنصر مشابه ولى در طبائع مختلفند ، درهم تاثير مىكنند . ولى اگر دو جسم از لحاظ كيفيت مشابه مشترك باشد تاثير آنها برهم چگونه ممكن خواهد بود ؟ معتدل‌ترين پوست در بدن ، پوست دست است و در پوست دست ، پوست كف دست و از آن معتدل‌تر پوست گودى كف دست است و باز معتدل‌تر از آن پوست انگشتان دست و در بين انگشتان نيز پوست انگشت شهادت و در انگشت شهادت نيز پوست بند آخر اين انگشت معتدل‌ترين جائى است كه در دست وجود دارد . به اين جهت انتهاى انگشت شهادت ( بند آخر ) و انتهاى ساير انگشتان ، بطور طبيعى در سنجش بوسيله لمس به داورى گرفته مىشوند و بر داور واجب است كه قضاوت كند و دريابد كداميك از اندامها از گزينش اعتدال و خطهء عدالت خارج شده است . بعد از اينكه اين مطالب را ياد گرفتى ، اين نكته را نيز بايد بدانى كه وقتى داروئى را معتدل مىناميم مقصود اين نيست كه داروى مزبور معتدل حقيقى است ، زيرا كه چنين اعتدالى امكان‌پذير نيست و مقصود ما بيان اين معنى نيز نخواهد بود كه اعتدالى نظير اعتدال مزاج آدمى دارد ، چه در اين صورت بايد فرآورده‌اى از گوهر انسان باشد . ليك منظور اين است كه اگر چنين داروئى بوسيله حرارت غريزى بدن انسان تاثيرپذير باشد به كيفيتى درمىآيد كه با كيفيت مزاج آدمى سازگار است و به سوى يكى از دو قطب كه اعتدال در مزاج را از بين مىبرد نمىگرايد و چنان تاثيرى نمىبخشد كه اعتدال را از بين ببرد . غرض از اعتدال دارو ارزيابى عمل آن در بدن انسان است و اگر بگوئيم فلان دارو گرم يا سرد است ، مقصود اين نيست كه اين دارو بالفطره به نهايت گرمى يا سردى رسيده است و بطور ذاتى گرم‌تر يا سردتر از بدن انسان است . تعبير ما در مورد گرمى و سردى دارو آن است كه اين دارو در بدن انسان گرمى يا سردى بيشتر از آنچه كه بطور طبيعى موجود است ايجاد مىكند . ممكن است داروئى كه براى بدن آدمى سرد است براى بدن كژدم گرم باشد و يا بالعكس ، داروئى كه براى بدن انسان گرم است نسبت به بدن مار سرد باشد . حتى در موردى كه داروئى براى بدن زيد گرم است ممكن است براى بدن عمرو گرم‌تر باشد . ازاين‌روست كه به طبيب معالج دستور داده شده است كه در تبديل مزاج از داروئى كه نتايج مثبت نمىدهد صرفنظر كند و به داروى ديگرى توسل جويد و هرگز به داروى معينى اعتماد نكند . تا اينجا كيفيت مزاج معتدل را به حد شايان توضيح داديم ، اينك به بحث درباره مزاج